با وجود تفاوت های تاریخی و جغرافیایی ، مردم دو کشور ایران و الجزائر که در اکثریت قاطع مسلمانند ، در نیم قرن اخیر با مشکلی مشابه روبرو بوده اند . اختلافات سیاسی ، هزاران نفر را در این دو کشور به خاک و خون کشید . شاهد بوده ایم بعد از وقوع اتفاقات و بیم اتفاقات که چون آتش زیر خاکستر است ، اکنون در ایران حکومت ، حکومت جمهوری اسلامی است و حکومت در الجزائر ، حکومت غیر دینی است . در ایران ، اکثر مخالفین حکومت، حکومت غیر دینی طلب می کنند و اکثر مخالفان حکومت در الجزائر به حکومت اسلامی فکر می کنند . ظاهرپیشامد ها متفاوت به نظر می رسند اما اصل مساله در هر دو کشور یکی است . پدیده یی که این دو کشور با آن دست به گریبانند در اصل و در بنیاد ، نه برخاسته از ایدئولوژی و نه برخاسته از اختلاف منافع گروهی و حزبی که اگر اینگونه بود ، شاید تا کنون کار به سامان می رسید. مصیبت ، ریشه در اقتصاد سیاسی این دو کشور دارد . اقتصادی بی سابقه در ایران و الجزایر که نوعاً ، فقط در چند کشورجهان ، در دهه های اخیر به منصه ظهور رسیده است . این اقتصاد بروز وضعیتی است که حاصل آن ، دور شدن از تمدن است . به تعبیر ما ، مشکلی که در این دو کشور جاری است بد تر از فقدان دموکراسی است . مواجه شدن با تمدنِی است که از جان تهی شده و تمدنی که فقط کالبدش باقی است . کالبد بی جان تمدن و تعریف تمدن، در این مقاله مورد اشاره خواهد بود .
بحران الجزائر
جنگ داخلی الجزائر؛ سلسله وقایعی یی هولناک که در دسامبر ۱۹۹۱ آغاز شد . زمانی که دولت این کشور پس از مشخص شدن دور اول انتخابات که طرفداران حکومت اسلامی در آن برنده شدند ، ظاهراً به خاطر ترس و نگرانی از برچیده شدن دموکراسی ، انتخابات را لغو کرد . با تحریم اسلامگرایان توسط حاکمان و به دنبال دستگیری هزاران تن ، چریک های اسلام گرا به سرعت در صحنه ظهور پیدا می کنند و مبارزات مسلحانه را ضد دولت و هواداران دولت آغاز می کنند . برآوردها حاکی است جنگ داخلی منجر به کشته شدن یکصد و پنجاه تا دویست هزار نفر شد . سرانجام جنگ داخلی با پیروزی دولت و تسلیم شدن جماعت مسلح اسلامی در سال ۲۰۰۳ به پایان رسید . گرچه اندکی بعد از آن نیز درگیری ها هنوز ادامه داشت .
بحران در ایران
سقوط دولت شاه در ایران قدری زودتر ازجنگ داخلی الجزائر اتفاق افتاد و نتیجه آن در ۱۹۷۹ ، پیروزی اسلامگرایان بر حاکمیت سکولار و غیر دینی شاه بوده است . کشته شدن مردم در این تحول در مقایسه با تعداد کشته ها در جنگ داخلی الجزائر بسیار کمتر بود شاید این ، به دلیلِ خروج زودهنگام شاه از کشور و در سوی دیگر ، کیفیت رهبری مخالفان بوده است . اما در طول حکومت اسلامگرایان در ایران که تا امروز ادامه دارد در اعتراضاتی که به تواتر اتفاق افتاد بسیاری کشته شدند . در آخرین اعتراض بنا به گفته مقامات رسمی در ایران چندین هزار نفر به خاک و خون کشیده شدند گرچه مخالفان، این تعداد را بسیار بیشتر اعلام می کنند . در آخرین اعتراضات که در سال جاری اتفاق افتاد ، رهبری معترضان به عناصر سکولار نسبت داده شد .
اقتصاد سیاسی
گفته میشود ، مباحثی که امروزه در علم اقتصاد مورد بررسی قرار می گیرد اغلب تحت عنوان اقتصاد سیاسی است و نیز گفته میشود اقتصاد سیاسی ، قوانین مربوط به تولید و توزیع درآمد و ثروت است .
آنچه که مشخص است هم در ایران و هم در الجزائر از دهه های پایانی قرن بیستم تا امروز ، تولید و توزیع ثروت نفت و گاز ،موضوعی فوق العاده با اهمیت است . این ثروت عظیم که متعلق به مردم (ملی شده ) است ، در این دو کشور به دست دولت اداره میشود و دارای ابعاد استثنایی است . چنین وضعی فقط در معدودی از کشور های جهان مشاهده میشود . آنچه که ویژگی ایران و الجزائر را در این میان بیشتر می کند سهم عمده درآمدهای حاصله از نفت و گاز برای تامین قدرت مالی حکومت است . متوسط این درآمد ها در دهه های اخیر از شصت در صد منابع مالی دولت ها بیشترشده است . درآمد نفت و گاز ایران و الجزائر به طور رسمی متعلق به مردم است اما همه این درآمد ها به توسط دولت هزینه میشود . جایی که مردم حتی از مقدار و اندازه سهم هنگفت خود از نفت و گاز که همه ساله به صندوق دولت یا به خزانه ریخته میشود ، بی خبر نگهداشته میشوند .
در ایران و الجزائر ، فوران فوق العاده درآمدهای نفت و گاز ، دهه ها پیش ، درایران از پنجاه واندی سال پیش آغاز شد . حجم منابع نفت و گاز و میزان بهره برداری از آن ،در ایران بسیار بیش از الجزائر است اما با احتساب جمعیت ، سرانه این ثروت در دو کشور نزدیک به یکدیگر است . جمعیت امروز ایران هشتاد و چند میلیون نفر و جمعیت امروز در الجزائر چهل و چند میلیون نفر است .
در ادامه آنچه که خواهد آمد کاوش علمی ما در معرفی ریشه اتفاقات است . این کاوش تحت عنوان ” کالبد بی جان تمدن ” .پیش تر به شکلی جداگانه تقدیم خوانندگان شده است .
درویش علی کولاییان